Arthur Conan Doyle
Żaden ze wspomnianych utworów nie zdobyi jednak takiej popularności jak Studium w szkarłacie Arthura Conan Doyle’a (1859-1930) powieść detektywistyczna, w której po raz pierwszy pojawi! się Sherlock Holmes. Holmes zadziwia wszystkich niebywałą inteligencją. Na błyskotliwe uwagi Holmesa, jego przyjaciel, doktor Watson zwykł mawiać w prawdziwym osłupieniu: “Jak, na Boga, do tego doszedłeś Holmesie?”. Dwaj współpracujący ze sobą przyjaciele mieszkają w Londynie przy Baker Street. Watson, darzący Sherlocka Holmesa szczerym podziwem, na kartach czterech powieści i pięćdziesięciu sześciu opowiadań skrupulatnie spisuje wyczyny przyjaciela. Holmes swym talentem detektywa do złudzenia przypomina Dupina z opowiadań Poe’go, choć Conan Doyle twierdzi, iż prototypem jego bohatera, był poznany niegdyś w Edynburgu wykładowca. Holmes to niepoprawny samotnik, który, gdy nie pracuje, często popada w apatię. Zwalczyć ją próbuje namiętnym muzykowaniem na skrzypcach i kokainą. W przeciwieństwie do poprzedników Holmes nie jest amatorem. Solidnie przygotowywał się do zawodu detektywa – jest mistrzem kamuflażu, ma za sobą żmudne studia nad ściganiem złoczyńców, na przykład potrafi odróżnić rodzaj cygara jedynie na podstawie popiołu, który znajdowany jest na miejscu zbrodni. W jego życiu nie liczy się nic, co nie ma związku z wykonywanym zawodem. Co i jak W olbrzymiej większości opowieści kryminalne zawierają w sobie zagadkę do rozwiązania. Zostaje popełnione przestępstwo, bardzo często jest to morderstwo, i nawet jeśli znalezienie sprawcy wydaje się proste, udowodnienie zbrodni i wyjaśnienie jej okoliczności wymagają skomplikowanego dochodzenia. Głównym wątkiem jest zatem poszukiwanie, koniecznie przez inteligentnego detektywa o bogatej osobowości, kolejnych śladów i dowodów prowadzących do rozwiązania zagadki. Powieści kryminalne przypominają w formie i treści powieści sensacyjne. Założeniem jest tutaj rozwikłanie pozornie nierozwiązywalnej zagadki związanej z popełnioną zbrodnią. Cóż może być trudniejszego od znalezienia sprawcy tak zwanego “morderstwa za zamkniętymi drzwiami”? Policja znajduje zwłoki człowieka w pokoju zamkniętym od wewnątrz, co wskazuje na to, że w chwili popełnienia zbrodni w pomieszczeniu znajdowała się tylko ofiara. Czytelnik takiej powieści stara się wraz z detektywem rozwiązać zagadkę. Aby odpowiedzieć na pytanie: “Kto zabił?”, prowadzący śledztwo musi wykazać się sprytem i niemałą inteligencją.
Powieść detektywistyczna pojawiła się w literaturze stosunkowo późno. Pisarzy zainspirował prawdopodobnie szef pierwszej, powstałej we Francji, niezależnej od policji, agencji detektywistycznej, były przestępca Eugene Vidoq, który spisał zapierające dech w piersiach wspomnienia z okresu pracy w agencji. Być może właśnie dlatego pierwszy w historii literatury prywatny detektyw, Auguste Dupin, był właśnie Francuzem, pomimo że postać tę stworzył pisarz urodzony i żyjący w Stanach Zjednoczonych – Edgar Alan Poe (1809-1849).Pierwsze w historii opowiadanie detektywistyczne wyszło spod pióra Poe’go w roku 1845 i było zatytułowane Zabójstwo przy rue Morgue. Opisuje ono historię tak zwanego “morderstwa za zamkniętymi drzwiami”. Policja wydaje się zupełnie bezradna, społeczeństwo zszokowane, natomiast inspektor Dupin nie daje za wygraną i dzięki swej niespotykanej zdolności analizy i dedukcji, rozwiązuje trapiącą wszystkich zagadkę. Poe po raz pierwszy stworzył postać detektywa-amatora, który swymi umiejętnościami przewyższa pozbawionych Jak zmylić czytelnika Dla zmylenia uwagi czytelnika autor zostawia wiele fałszywych tropów i często mnoży liczbę podejrzanych. Rozwiązanie powinno być bowiem zaskakujące. Powieści sensacyjne przypominają w formie i treści kryminały. Akcja powieści sensacyjnej również czasami zmierza do ujęcia sprawcy przestępstwa. Jednak o wiele więcej tu przemocy, szybkiej akcji i ryzyka związanego z walką pomiędzy bohaterem pozytywnym i jego przeciwnikami. Często do tej kategorii zalicza się niektóre powieści kryminalne, horrory, powieści przygodowe z gatunku “płaszcza i szpady” oraz o tematyce polityczno-wojskowej. Większość powieści szpiegowskich należy do tego gatunku. Z jednej strony można stwierdzić, że powieść sensacyjna jest rodzajem powieści przygodowej dla dorosłych, z drugiej jednak jest to gatunek dający możliwość głębszej, niż w przypadku schematycznej powieści kryminalnej, analizy relacji pomiędzy bohaterami oraz ich stosunku do przemocy i społeczeństwa. Granica pomiędzy powieścią kryminalną a sensacyjną jest płynna, a wiele elementów może być wspólnych dla obu.